ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΦΥΤΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ LAMIACEAE

ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΦΥΤΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ LAMIACEAE

Δρ. Δήμητρα - Ευτέρπη Σωτηροπούλου

Γεωπόνος

 
ISBN 978-960-93-9115-3

 

 

Δρ Δήμητρα Ευτέρπη Σωτηροπούλου Γεωπόνος


 

 

 

Περιεχόμενα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ...................................................................................................................... 8

ΓΕΝΙΚΑ............................................................................................................................. 9

ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ..................................................................................................................... 10

1.         Γενικά................................................................................................................. 10

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 10

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 12

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 12

4.  1. Εγγενώς........................................................................................................... 12

4.2.  Αγενώς............................................................................................................ 13

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 13

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 13

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 14

8.         Απόδοση............................................................................................................. 14

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 14

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 15

ΔΕΝΔΡΟΛΙΒΑΝΟ............................................................................................................ 16

1.         Γενικά................................................................................................................. 16

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 16

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 18

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 18

4.  1. Εγγενώς........................................................................................................... 18

4.2. Αγενώς............................................................................................................. 18

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 18

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 18

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 19

8.         Απόδοση............................................................................................................. 19

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 19

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 19

ΔΙΚΤΑΜΟΣ..................................................................................................................... 20

1.         Γενικά................................................................................................................. 20

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 21

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 23


4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 23

4.  1. Εγγενώς........................................................................................................... 23

4.2. Αγενώς............................................................................................................. 23

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 23

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 23

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 24

8.         Αποδόσεις.......................................................................................................... 24

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 24

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 24

ΔΥΟΣΜΟΣ...................................................................................................................... 25

1.         Γενικά................................................................................................................. 25

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 25

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 26

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 26

4.1.  Εγγενώς........................................................................................................... 26

4.2.  Αγενώς............................................................................................................. 26

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 27

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 27

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 28

8.         Απόδοση............................................................................................................. 28

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 28

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 28

ΘΡΟΥΜΠΙ....................................................................................................................... 29

1.         Γενικά................................................................................................................. 29

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 29

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 30

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 30

4.  1. Εγγενώς........................................................................................................... 30

4.2. Αγενώς............................................................................................................. 31

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 31

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 31

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 31

8.         Απόδοση............................................................................................................. 31

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 31


10.             Χρήσεις........................................................................................................... 31

ΘΥΜΑΡΙ ΤΟ ΚΟΙΝΟ......................................................................................................... 33

1.         Γενικά................................................................................................................. 33

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 34

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 36

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 36

4.  1. Εγγενώς........................................................................................................... 36

4.2. Αγενώς............................................................................................................. 37

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 37

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 37

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 38

8.         Απόδοση............................................................................................................. 38

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 38

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 38

ΛΕΒΑΝΤΑ....................................................................................................................... 39

1.         Γενικά................................................................................................................. 39

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 40

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 42

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 42

4.  1. Εγγενώς........................................................................................................... 42

4.2. Αγενώς............................................................................................................. 42

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 43

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 43

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 43

8.         Απόδοση............................................................................................................. 44

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 44

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 44

ΜΑΤΖΟΥΡΑΝΑ................................................................................................................ 45

1.         Γενικά................................................................................................................. 45

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 46

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 46

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 46

4.  1. Εγγενώς........................................................................................................... 47

4.2. Αγενώς............................................................................................................. 47

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 47


6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 47

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 48

8.         Απόδοση............................................................................................................. 48

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 48

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 48

ΜΕΛΙΣΣΟΧΟΡΤΟ............................................................................................................. 49

1.         Γενικά................................................................................................................. 49

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 49

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 50

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 50

4.1.  Eγγενώς........................................................................................................... 50

4.2.  ενώς............................................................................................................. 51

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 51

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 51

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 52

8.         Απόδοση............................................................................................................. 52

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 52

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 52

ΜΕΝΤΑ.......................................................................................................................... 53

1.         Γενικά................................................................................................................. 53

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 53

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 54

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 54

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 54

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 55

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 55

8.         Απόδοση............................................................................................................. 56

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 56

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 56

ΡΙΓΑΝΗ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ...................................................................................................... 57

1.         Γενικά................................................................................................................. 57

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 58

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος........................................................................ 59

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 60

4. 1. Εγγενώς........................................................................................................... 60


4.  2. Αγενώς............................................................................................................ 60

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 61

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 62

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 62

8.         Απόδοση............................................................................................................. 62

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 63

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 63

ΣΑΛΒΙΑ Η ΕΡΥΘΡΑΝΘΗΣ................................................................................................. 64

1.         Γενικά................................................................................................................. 64

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 64

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 65

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 65

4.1    Εγγενώς............................................................................................................ 65

4.2  Αγενώς.............................................................................................................. 66

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 66

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 66

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 66

8.         Απόδοση............................................................................................................. 66

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 67

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 67

ΤΣΑΙ ΤΟΥ ΒΟΥΝΟΥ........................................................................................................... 68

1.         Γενικά................................................................................................................. 68

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 68

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 70

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 70

4.1 Εγγενώς............................................................................................................ 70

4.2. Αγενώς............................................................................................................. 70

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 70

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 70

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 71

8.         Απόδοση............................................................................................................. 71

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 71

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 71

ΥΣΣΩΠΟΣ........................................................................................................................ 72

1.         Γενικά................................................................................................................. 72


2.         Περιγραφή......................................................................................................... 72

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 73

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 74

4.1.Εγγενώς............................................................................................................ 74

4.2. Αγενώς............................................................................................................. 75

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 75

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 75

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 75

8.         Απόδοση............................................................................................................. 75

9.         Εχθροί –Ασθένειες.............................................................................................. 76

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 76

ΦΑΣΚΟΜΗΛΟ................................................................................................................ 77

1.         Γενικά................................................................................................................. 77

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 77

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 80

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 80

4.  1. Εγγενώς........................................................................................................... 80

4.2 Αγενώς.............................................................................................................. 80

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 80

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 81

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 81

8.         Απόδοση............................................................................................................. 81

9.         Ασθένειες –εχθροί.............................................................................................. 81

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 81

ΦΛΗΣΚΟΥΝΙ................................................................................................................ 83

1.         Γενικά................................................................................................................. 83

2.         Περιγραφή......................................................................................................... 83

3.         Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος......................................................................... 85

4.         Πολλαπλασιασμός.............................................................................................. 85

4.1.  Εγγενώς........................................................................................................... 85

4.2.  Αγενώς............................................................................................................. 85

5.         Εγκατάσταση φυτείας......................................................................................... 85

6.         Καλλιεργητικές φροντίδες.................................................................................. 85

7.         Συγκομιδή........................................................................................................... 86


8.         Απόδοση............................................................................................................. 86

9.         Ασθένειες–εχθροί-αντιμετώπιση........................................................................ 86

10.             Χρήσεις........................................................................................................... 86

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ- ΠΗΓΕΣ.................................................................................................... 87

Διεθνής Βιβλιογραφία................................................................................................ 87

Ελληνική Βιβλιογραφία.............................................................................................. 89

Διαδίκτυο................................................................................................................... 90


ΠΡΟΛΟΓΟΣ

 

 

Το βιβλίο αυτό αναφέρεται στα πιο γνωστά αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά της οικογενείας Lamiaceae, που φύονται στην Ελλάδα. Τα περισσότερα είναι μεσογειακά φυτά, προσαρμοσμένα να αντέχουν στο ξηροθερμικό κλίμα της χώρας μας. Είναι γνωστά από την αρχαιότητα, συνδέονται με μύθους και παραδόσεις, αναφέρονται για τις ιδιότητές τους από τον Ιπποκράτη, το Διοσκουρίδη, το Θεόφραστο κά και χρησιμοποιούνται ευρέως στην παραδοσιακή ιατρική. Οι ιδιότητές τους οφείλονται στα αιθέρια έλαια τα οποία περιέχουν και οι σύγχρονες επιστήμες ερευνούν και πειραματίζονται με στόχο αφενός την αύξηση της παραγωγής και βελτίωσης της ποιότητάς τους, αφετέρου την ευρύτερη χρήση τους στην ιατρική, φαρμακευτική, κοσμετολογία, αρωματοθεραπεία κλπ.

Στα κεφάλαια που ακολουθούν, γίνεται αναφορά στη μορφολογία τους, στις εδαφοκλιματικές απαιτήσεις που έχουν για την άριστη ανάπτυξή τους, περιγράφεται ο τρόπος καλλιέργειας, δίνονται οι αποδόσεις και οι χρήσεις τους. Για κάθε φυτό υπάρχουν φωτογραφίες, που βοηθούν τον αναγνώστη στην αναγνώρισή τους όπως επίσης και γενικά στοιχεία, μύθοι και ιστορίες που συνδέονται με αυτό.

Για   τη   συγγραφή   χρησιμοποιήθηκε   διεθνής   και   ελληνική   βιβλιογραφία   και

πληροφορίες από το διαδίκτυο. Όλες οι πηγές παρατίθενται στο τέλος του βιβλίου.


ΓΕΝΙΚΑ

 

 

H οικογένεια Lamiaceae αντιπροσωπεύεται από 3000 περίπου φυτικά είδη, που εξαπλώνονται σε όλο τον κόσμο. Περιλαμβάνει ποώδη ή θαμνώδη φυτά, τα οποία συνήθως παράγουν αιθέρια έλαια και αναγνωρίζονται από τον τετράγωνο βλαστό, τα συνήθως αντίθετα φύλλα, τον ακτινόμορφο ή δίχειλο κάλυκα με 4 ή 5 οδόντες και τη συμπέταλη, συνήθως δίχειλη στεφάνη. Είναι από τις πλουσιότερες σε είδη ελληνικές οικογένειες, τα μέλη της οποίας απαντώνται σε όλες τις περιοχές της Ελλάδας και συμμετέχουν σε όλες τις διαπλάσεις βλάστησης. Τα Lamiaceae είναι η δεύτερη πλουσιότερη σε ενδημικά είδη οικογένεια της ελληνικής χλωρίδας μετά τα Compositae. Στην Ελλάδα αντιπροσωπεύεται από 35 γένη, τα οποία παρουσιάζουν ποικίλη εξάπλωση στη χώρα. Η μελέτη των ελληνικών Lamiaceae έδειξε, ότι η κατανομή τους στα φυτογεωγραφικά διαμερίσματα της χώρας ακολουθεί τις κλιματικές μεταβολές.

Πολλά  μέλη  της  οικογενείας  αυτής  καλλιεργούνται,  για  να  χρησιμοποιηθούν  ως

«βότανα» και ως πηγή αιθερίων ελαίων. Παρουσιάζουν αντιμικροβιακή και αντιμυκητιακή δράση, η οποία θα μπορούσε να αποδοθεί στην περιεκτικότητά τους σε καρβακρόλη και θυμόλη.

Σύμφωνα με παρατηρήσεις η ποσότητα των αιθερίων ελαίων και η πυκνότητα των αδενωδών τριχών από τις οποίες παράγονται αυτά, είναι πολύ μεγαλύτερη στις ταξιανθίες από ότι στα φύλλα. Αυτοί οι εκκριτικοί μηχανισμοί είναι δυνατόν να παράγουν διαφορετικής σύστασης αιθέριο έλαιο στα διάφορα φυτικά τμήματα όπως επίσης και στα διάφορα στάδια ανάπτυξης. Κάθε αιθέριο έλαιο έχει χαρακτηριστική οσμή και ξεχωριστές ιδιότητες, που οφείλονται στα συστατικά του. Αυτά αποτελούν δευτερογενή παράγωγα του μεταβολισμού και μέχρι τώρα δεν έχει δοθεί κάποια ικανοποιητική εξήγηση σχετικά με το ρόλο τους στο φυτό. Έχουν διατυπωθεί κάποιες ερμηνείες, που περισσότερο έχουν χαρακτήρα «χρηστικότητας». Πιθανόν να χρησιμεύουν για την προστασία του φυτού είτε από υψηλή είτε από χαμηλή θερμοκρασία, την αντοχή στην ξηρασία, τη ρύθμιση του μεταβολισμού των φυτών, την προσέλκυση επικονιαστών, την προστασία απέναντι σε διάφορους εχθρούς (μικρόβια, μύκητες, έντομα, ζώα), για την επίδραση στη βλάστηση και εδραίωση άλλων φυτών γύρω τους, ως αντίδραση στο ηλιακό φως, ή δρουν ως ορμόνες, που προάγουν διάφορες λειτουργίες στο φυτό. Από όλες αυτές τις θεωρίες καμιά δε δίνει σαφή απάντηση για το ρόλο που διαδραματίζουν τα αιθέρια έλαια στα φυτά. Πιθανόν ο ρόλος τους να είναι ο συνδυασμός αυτών που αναφέρθηκαν πιο πάνω.


ΒΑΣΙΛΙΚΟΣ

Ocimum basillicum L.

 

 

1.      Γενικά

Ο βασιλικός είναι φυτό της τροπικής και υποτροπικής ζώνης της Αφρικής και της Ασίας. Το όνομά του προέρχεται από τη λέξη ασιλεύς" και φανερώνει την εκτίμηση, που έτρεφαν για αυτόν οι αρχαίοι λαοί. Είναι το «Ώκιμον» του Θεόφραστου Περί Φυτών Ιστορίαι»), που σημαίνει «έντονα οξύς», όπως ακριβώς είναι και το άρωμά του. Κατάγεται από την Ινδία και επειδή θεωρείται από τους Ινδούς ιερός, καλλιεργείται έξω από τους ναούς. Είναι το ιερό φυτό του θεού Βίσνου. Η ινδική ονομασία του βασιλικού είναι «Τούλσι». Η Τούλσι ήταν μια νύμφη της ινδουιστικής μυθολογίας, που μεταμορφώθηκε σε θάμνο, για να ξεφύγει από έναν ερωτευμένο θεό της Άπω Ανατολής.

Πριν από τέσσερις χιλιάδες χρόνια ο βασιλικός εξαπλώθηκε από την Ινδία σε άλλα μέρη του κόσμου, στην Αφρική και την Αίγυπτο και σε μεταγενέστερες εποχές έφτασε στην Ελλάδα. Οι αυτόχθονες της Δυτικής Αφρικής χρησιμοποιούσαν το βασιλικό ως αντιπυρετικό φάρμακο και οι Αιγύπτιοι τον αναμίγνυαν με μύρο από μυρσίνη κατά τη διαδικασία της ταρίχευσης. Στην Ελλάδα τον έφερε μαζί με άλλα φυτά ο Μέγας Αλέξανδρος μετά από την εκστρατεία του στις Ινδίες. Ο Ιπποκράτης το συνιστούσε για τη δυσκοιλιότητα και την καρδιά και ο Διοσκουρίδης για οφθαλμολογικές παθήσεις και την καλή λειτουργία των νεφρών. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν εκτιμούσαν το φυτό καθώς πίστευαν, ότι οι σκορπιοί προτιμούσαν να φωλιάζουν κάτω από τις γλάστρες του και ότι η έντονη μυρωδιά του ήταν είδος κατάρας. Τον  θεωρούσαν  λοιπόν σημάδι θανάτου. Στην Ιταλία και στην Κρήτη ο βασιλικός ήταν σύμβολο της αγάπης και όποιος άνδρας δεχόταν ένα κλωνάρι βασιλικού από μια νεαρή γυναίκα, θεωρείτο επίσημα αρραβωνιασμένος με αυτήν. Οι Γαλάτες το χρησιμοποιούσαν σε τελετές εξαγνισμού μαζί με νερό πηγής. Πιθανόν από εκεί να κρατάει τις ρίζες του και το χριστιανικό έθιμο του αγιασμού με τον βασιλικό. Οι χριστιανοί το θεωρούν ευλογημένο φυτό, γιατί η Ιερά Παράδοση αναφέρει, ότι η Αγία Ελένη ανακάλυψε τον Τίμιο Σταυρό από το άρωμα του βασιλικού, που φύτρωσε στον τόπο που ήταν θαμμένος και για το λόγο αυτό ονομάζεται και «σταυρολούλουδο». Στη Δυτική Ευρώπη τον διέδωσαν οι έμποροι μπαχαρικών, ενώ στην Αμερική και την Αυστραλία τον μετέφεραν οι πρώτοι Ευρωπαίοι άποικοι. Σήμερα καλλιεργείται ως ετήσιο φυτό στη Γαλλία, Ιταλία, Αίγυπτο, Μαδαγασκάρη, Ουγγαρία, Ινδονησία, Μαρόκο, Ισραήλ, Ελλάδα και στις ΗΠΑ (Αριζόνα, Νέο Μεξικό και Β. Καρολίνα).

 

 

 

2.      Περιγραφή

Το γένος Ocimum περιλαμβάνει πάνω από 50 είδη. Από αυτά τη μεγαλύτερη οικονομική σημασία έχει το Ocimum basillicum ικόνα 1). Το είδος αυτό έχει πολλές ποικιλίες,  που  ξεχωρίζουν  από  τα  μορφολογικά  χαρακτηριστικά  τους.  Η  πλέον


εμπορική ποικιλία είναι ο γλυκός πλατύφυλλος βασιλικός (sweet basil, genovese). Στην Ελλάδα συχνά απαντώνται ποικιλίες, που έχουν πολύ μικρά φύλλα (ελληνικός βασιλικός, Greek basil), άλλες που έχουν άνθη και φύλλα ή μόνο άνθη χρώματος σκούρου ιώδους (Μαυρομίτικος, Αγιορείτικος) και άλλες που έχουν φύλλα μεγάλα και σγουρά γουρός βασιλικός). Από πλευράς αρώματος υπάρχουν διάφοροι βασιλικοί γνωστοί διεθνώς ως Lemon, Cinnamon, Spicy, Camphor και Anise Licorice basil.

Ο πλατύφυλλος ή γλυκός βασιλικός (sweet basil, genovese) οφείλει τα ονόματά του στο μέγεθος των φύλλων του και στο γλυκό του άρωμα. Είναι ετήσιο ποώδες φυτό, ύψους 40-70cm, ανάλογα με την ποικιλία του φυτού και τη γονιμότητα του εδάφους, πολύκλαδο, με ρίζα πασσαλώδη με πολλές διακλαδώσεις. Τα φύλλα του φύονται κατ΄ αντίθεση και είναι ωοειδή, μήκους 7-8cm, ανοικτού πράσινου χρώματος, με παρέγχυμα διογκωμένο ανάμεσα στα νεύρα. Τα άνθη είναι μικρά, συνήθως λευκά, που σε άλλες ποικιλίες φέρονται σε κορύμβους και σε άλλες σε στάχεις (εικόνα 2).

Εικόνα 1: Βασιλικός (Ocimum basillicum L)


 

Εικόνα 2: Ταξιανθίες βασιλικού

 

3.      Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος

Απαιτεί υψηλές θερμοκρασίες ανάπτυξης.  Η άριστη θερμοκρασία ανάπτυξής του είναι 25-270C. Επίσης θέλει μεγάλη διάρκεια ημέρας (16-18 ώρες). Ανέχεται πολύ υψηλές θερμοκρασίες, εφ΄ όσον υπάρχει επαρκής εδαφική υγρασία. Δεν αντέχει σε θερμοκρασίες κάτω από 70C.

Προτιμά μέσης σύστασης εδάφη, καλώς στραγγιζόμενα, πλούσια σε οργανική ύλη. Ευδοκιμεί σε εδάφη με μεγάλο εύρος pH (από 4,5-8,2 με άριστη τιμή το 6,4).

 

 

 

4.      Πολλαπλασιασμός

Ο βασιλικός πολλαπλασιάζεται κυρίως εγγενώς και σε μικρή κλίμακα αγενώς.

 

4. 1. Εγγενώς

Ο βασιλικός παράγει άφθονο σπόρο. Ο σπόρος όμως πρέπει να προέρχεται από αμιγείς   ποικιλίες,   σε   απομονωμένες   καλλιέργειες,   για   να   εξασφαλίζεται   η


καθαρότητα της ποικιλίας, αν και πειράματα έδειξαν, ότι οι σταυρογονιμοποιήσεις δεν είναι τόσο συχνές και η καθαρότητα μιας ποικιλίας δεν χάνεται τόσο εύκολα τουλάχιστον στις καλλιεργούμενες ποικιλίες.

 

4.2.  Αγενώς

Μοσχεύματα: ο βασιλικός μπορεί να πολλαπλασιαστεί με θερινά μοσχεύματα, αλλά σε μικρή κλίμακα. Τρυφερά τμήματα βλαστών που τοποθετούνται σε νερό, σε θερμοκρασία περιβάλλοντος 20-250C και διάχυτο φως, ριζοβολούν σε δυο βδομάδες.

 

 

 

5.      Εγκατάσταση φυτείας

Η σπορά σπόρων βασιλικού μπορεί να γίνει απ΄ ευθείας στο χωράφι. Στην περίπτωση αυτή απαιτούνται 30g σπόρου/στρ (600-700 σπόροι / g). Τοποθετούνται 6-10 σπόροι ανά θέση, με το χέρι ή φυτευτικές μηχανές. Η σπορά γίνεται αρχές με μέσα Μαρτίου. Σοβαρό πρόβλημα αποτελεί η ύπαρξη ζιζανίων. Εάν δεν έχουν καταπολεμηθεί πριν τη σπορά, τότε η σπορά αποτυγχάνει. Για το λόγο αυτό θεωρείται καλύτερο να γίνεται σπορά στο σπορείο και κατόπιν μεταφύτευση των νεαρών φυτών στο χωράφι. Η σπορά σε σπορείο γίνεται νωρίς την άνοιξη ή νωρίτερα σε θερμοκήπιο. Για τη φύτευση ενός στρέμματος απαιτούνται 6-7 m2 σπορείου και 18-20g σπόρου. Αντί για σπορείο μπορεί να χρησιμοποιηθούν κυψελωτοί δίσκοι. Σε κάθε κυψελίδα τοποθετείται από ένας σπόρος, ο οποίος φυτρώνει σε 7-12 ημέρες ανάλογα με τη θερμοκρασία.

Ένα μήνα περίπου μετά το φύτρωμα και όταν τα φυτάρια έχουν ύψος 10-12 cm, μεταφυτεύονται με φυτευτικές μηχανές ή με το χέρι στο χωράφι. Αν η μεταφύτευση γίνει αργότερα από τα μέσα Μαΐου, η απόδοση της φυτείας είναι μικρότερη της κανονικής. Όταν τα φυτάρια προέρχονται από σπορείο μεταφυτεύονται γυμνόρριζα, ενώ στην περίπτωση των κυψελίδων με μπάλα χώματος.

Τα σπορόφυτα φυτεύονται σε γραμμές που απέχουν 60-50cm και πάνω στη γραμμή

οι αποστάσεις τους είναι 20-35 cm. Η μέση πυκνότητα φύτευσης είναι 4000-5000 φυτά/στρ, αλλά μπορεί να φθάσει και τα 7000 φυτά/στρ, ανάλογα με το έδαφος και τις καλλιεργητικές πρακτικές.

 

 

 

6.      Καλλιεργητικές φροντίδες

·                   Προετοιμασία αγρού: όργωμα, φρεζάρισμα, ισοπέδωση.

·                   Λίπανση: ως βασική λίπανση μπορεί να δοθεί λίπασμα από 20 μονάδες αζώτου, φωσφόρου και καλίου ανά στρέμμα και Μαγνήσιο. Εκτός όμως από τη βασική λίπανση απαιτούνται και 5-10 μονάδες Αζώτου ως επιφανειακή λίπανση. Η βασική λίπανση μπορεί να μη δοθεί, εάν προστεθούν 4 τόνοι κοπριάς/ στρ ιολογική καλλιέργεια).

·                   Καταπολέμηση ζιζανίων: η εδαφοκάλυψη μεταξύ των γραμμών θεωρείται ο

καλύτερος  τρόπος  αντιμετώπισης  των  ζιζανίων.  Επίσης  βοηθά  και  στην


εξοικονόμηση εδαφικής υγρασίας. Ως υλικό εδαφοκάλυψης χρησιμοποιείται πλαστικό ύφασμα ή πλαστικό φιλμ.

·                   Πότισμα: είναι φυτό απαιτητικό σε νερό και η καλλιέργειά του απαιτεί πολλές αρδεύσεις. Το νερό πρέπει να φθάνει στο έδαφος χωρίς να βρέχονται τα φύλλα. Για το λόγο αυτό η άρδευση θα μπορούσε να γίνει με αυλάκια ή στάγδην. Συνήθως γίνονται μέχρι τρία ποτίσματα τη βδομάδα, ανάλογα με το έδαφος και τις κλιματικές συνθήκες. Όταν οι θερμοκρασίες είναι υψηλές, η καλλιέργεια θα πρέπει να ποτίζεται μέρα παρά μέρα. Τα ποτίσματα πρέπει να διακόπτονται μόνο 4-5 μέρες πριν από κάθε συγκομιδή.

Ο πλατύφυλλος βασιλικός ανθίζει νωρίς, χωρίς να σταματά η ανάπτυξή του και δημιουργεί περισσότερους βλαστούς, όταν κλαδεύεται η κορυφή του.  Ο λεπτόφυλλος ανθίζει όψιμα. Αν αργήσει η μεταφύτευσή του ή δεν ποτιστεί επαρκώς, ανθίζει νωρίς και σταματά η ανάπτυξή του, ακόμα και αν αφαιρέσουμε την ταξιανθία.

Επειδή τα φυτά του βασιλικού αναπτύσσονται πολύ γρήγορα με την αύξηση της θερμοκρασίας και τα συχνά ποτίσματα, θεωρείται σκόπιμο σε μικρό χρονικό διάστημα μετά τη φύτευση να γίνεται σκάλισμα επί της γραμμής και ένα ελαφρύ φρεζάρισμα μεταξύ των γραμμών.

 

 

 

7.      Συγκομιδή

Ο χρόνος συγκομιδής είναι διαφορετικός ανάλογα με τη χρήση του προϊόντος. Αν το φυτό πρόκειται να χρησιμοποιηθεί νωπό ή για ξηρή δρόγη συγκομίζεται πριν την άνθιση και γίνονται αρκετές συγκομιδές.

Η συγκομιδή για παραγωγή αιθερίου ελαίου γίνεται με δυο τρόπους. Είτε κόβονται

ολόκληρα τα φυτά σε ύψος 10-15cm από το έδαφος, είτε συλλέγονται μόνο οι ταξιανθίες. Στην πρώτη περίπτωση μπορεί να γίνουν μέχρι τρεις συγκομιδές, ενώ στη δεύτερη μέχρι και έξι. Η αποξήρανση πρέπει να γίνεται σε θερμοκρασίες μικρότερες των 400C, αφ ενός για το καλύτερο χρώμα της ξηρής δρόγης, αφ ετέρου για την καλύτερη ποιότητα του αιθερίου ελαίου.

 

 

 

8.      Απόδοση

Η απόδοση του πλατύφυλλου βασιλικού σε χλωρή μάζα ολόκληρου φυτού, σε γόνιμα χωράφια, μπορεί να φτάσει και τους δυο τόνους ανά συγκομιδή. Μετά την ξήρανση μένει το 20%. Η απόδοση σε αιθέριο έλαιο φθάνει το 1% v/w της ξηρής φυτικής μάζας.

 

 

 

9.      Ασθένειες –εχθροί

Η πιο σοβαρή ασθένεια της καλλιέργειας του βασιλικού είναι η αδρομύκωση. Η ασθένεια αυτή οφείλεται στο μύκητα Fusarium oxysporum f. spp basilicum,  ο οποίος


εισχωρεί στο φυτό από τη ρίζα στις αγγειώδεις δεσμίδες, αναπτύσσεται σε όλο το μήκος τους και έτσι τις αποφράσσει. Σταματά η ανάπτυξη του φυτού, το οποίο τελικά μαραίνεται. Εάν κόψει κάποιος το φυτό στο λαιμό θα παρατηρήσει ότι τα αγγεία φαίνονται σκούρα. Στο χωράφι που παρατηρήθηκε αδρομύκωση δεν πρέπει να καλλιεργηθεί ξανά βασιλικός για τα επόμενα δέκα χρόνια. Η ασθένεια μεταφέρεται με το σπόρο, πάνω στον οποίο βρίσκονται τα σπόρια του μύκητα. Τα σπόρια αυτά καταστρέφονται, όταν παραμείνουν επί 20 λεπτά σε νερό θερμοκρασίας 550C. Έτσι

όμως μειώνεται η βλαστική ικανότητα του σπόρου, η επιφάνεια του οποίου γίνεται γλοιώδης και η σπορά δύσκολη, γιατί οι σπόροι κολλούν μεταξύ τους.

Το υπέργειο μέρος προσβάλλεται από μύκητες, αλλά αυτή η προσβολή μπορεί να αποφευχθεί με διάφορες καλλιεργητικές τεχνικές. Οι τεχνικές αφορούν τον καλό αερισμό της φυτείας (οι γραμμές να έχουν την κατεύθυνση των συνήθων ανέμων της περιοχής), την εδαφοκάλυψη και την άρδευση χωρίς να βρέχονται τα φύλλα.

Ο πλατύφυλλος βασιλικός είναι πιο ανθεκτικός στις μυκητιάσεις του φυλλώματος,

ενώ ο λεπτόφυλλος είναι πιο ευαίσθητος γιατί έχει πιο πυκνό φύλλωμα, το οποίο δεν αερίζεται επαρκώς.

Ο βασιλικός προσβάλλεται και από έντομα φυλλώματος όπως αφίδες και το πράσινο

σκουλήκι του βαμβακιού.

 

 

 

10.             Χρήσεις

Ο πλατύφυλλος βασιλικός χρησιμοποιείται στη μαγειρική ως αρτυματικό σε μορφή χλωρής ή ξηρής δρόγης. Το αιθέριο έλαιο των διαφόρων ποικιλιών βασιλικού χρησιμοποιείται στην αρωματοποιία και αρωματοθεραπεία. Στην αρωματοθεραπεία ο βασιλικός θεωρείται πως αναζωογονεί σώμα και πνεύμα. Το αιθέριο έλαιό του χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση κρυολογημάτων, συμπτωμάτων γρίπης, βήχα, σωματικής κόπωσης και εξάντλησης. Ανακουφίζει από μυϊκούς πόνους και από πόνους ρευματισμών. Η παραδοσιακή ιατρική το συνιστά για πονοκεφάλους, διάρροιες, βήχα κά.

Πολλές ποικιλίες χρησιμοποιούνται ως καλλωπιστικά φυτά και ως απωθητικό εντόμων.


ΔΕΝΔΡΟΛΙΒΑΝΟ

Rosmarinus officinalis L.

 

 

1.      Γενικά

Η ονομασία του φυτού «δενδρολίβανο» είναι σύνθετη λέξη από τις λέξεις «δένδρο» και «λιβάνι». Η λατινική ονομασία «Rosmarinuσημαίνει «ρόδο της θάλασσας». Ονομάζεται και «δροσιά της θάλασσας», λόγω της συνήθειάς του να φυτρώνει κοντά στη θάλασσα. Είναι γνωστό και ως «ροζμαρίνι», «λασμαρί» (Κύπρο), «αρισμαρές»,

«δεντρολίβανο», «δυοσμαρίνι». Το δεντρολίβανο το εκτιμούσαν ιδιαίτερα στην αρχαιότητα για τις θεραπευτικές του ιδιότητες. Στην αρχαία Ελλάδα το θεωρούσαν δώρο της θεάς Αφροδίτης στους ανθρώπους και το χρησιμοποιούσαν στις θυσίες ζώων καίγοντάς το στους βωμούς. Διακοσμούσαν με αυτό τα αγάλματα των θεών και οι μαθητές όταν μελετούσαν το χρησιμοποιούσαν ως στεφάνι, χάρη στην ιδιότητά του να τονώνει τη μνήμη. Στις τελετουργίες των αρχαίων λαών συμβόλιζε το γάμο, την αγάπη και το θάνατο, γι’ αυτό κι όταν παντρεύονταν τα νέα κορίτσια, στόλιζαν το κεφάλι τους με στεφάνι δεντρολιβανιάς.

Αργότερα κατά το μεσαίωνα χρησιμοποιήθηκε και σε καλλυντικά σκευάσματα. Στην ιστορία αναφέρεται ένα ελιξίριο φτιαγμένο από απόσταγμα δεντρολίβανου, κέδρου και τερεβινθίνης, το οποίο «μεταμόρφωσε» μία 70χρονη πριγκίπισσα σε νεαρή, ελκυστική κοπέλα, την οποία ζήτησε σε γάμο ο νεαρός βασιλιάς της Πολωνίας το 1370. Το ελιξίριο αυτό ονομάστηκε «Το νερό της βασίλισσας της Ουγγαρίας» και θεωρείται το πρώτο αλκοολικό απόσταγμα που χρησιμοποιήθηκε στη Ευρώπη σαν άρωμα αλλά και σαν ελιξίριο νεότητας. Το δεντρολίβανο είναι ένα από τα φυτά που χρησιμοποιεί η εκκλησία μας στους αγιασμούς. Κατάγεται από τις μεσογειακές χώρες. Στη χώρα μας συναντάται ως αυτοφυές σε πολλές περιοχές. Σήμερα καλλιεργείται σε αρκετές χώρες του κόσμου, με κύριο κέντρο παραγωγής τις μεσογειακές χώρες Γαλλία, Ισπανία, Τυνησία και Μαρόκο.

 

 

 

2.      Περιγραφή

Είναι αειθαλής θάμνος, ύψους 80-130cm, πολύκλαδος (εικόνα 3). Τα φύλλα του είναι άμισχα, δερματώδη, σταχτόχροα, στενόμακρα, με την επάνω πλευρά σκούρα και την κάτω ανοιχτόχρωμη και χνουδωτή. Τα άνθη είναι κυανά-ιώδη και σε ορισμένες ποικιλίες λευκά με ελαφρώς κυανή απόχρωση. Εκφύονται κατά σπονδύλους στις μασχάλες των φύλλων σχηματίζοντας επάκριους βότρυες (εικόνες 3, 4). Άνθη μπορεί να δει κανείς σε μερικούς βλαστούς του φυτού όλο το χρόνο. Η γενική ανθοφορία του φυτού ξεκινά πολύ νωρίς την άνοιξη και ακολουθεί μια δεύτερη μικρότερης έκτασης το φθινόπωρο. Υπάρχουν πολλές ποικιλίες δενδρολίβανου ορθόκλαδες, πλαγιόκλαδες, άλλες πολύ αρωματικές και άλλες λιγότερο, καθώς και διάφοροι χημειότυποι.


 

Εικόνα 3: δενδρολίβανο (Rosmarinus officinalis L)

 

 

 

Εικόνα 4: ταξιανθίες δενδρολίβανου


3.      Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος

Ευδοκιμεί τόσο σε ήπιο, θερμό όσο και σε ψυχρό κλίμα, καθόσον αντέχει στις υψηλές θερμοκρασίες του καλοκαιριού αλλά και στις χαμηλές του χειμώνα. Αναπτύσσεται σε πεδινές και ημιορεινές περιοχές, σε υψόμετρα μέχρι 600m. Ως προς τα εδάφη δεν έχει ιδιαίτερες απαιτήσεις. Δεν ευδοκιμεί σε βαριά μη στραγγιζόμενα. Αναπτύσσεται άριστα σε pH εδάφους 6-7 αλλά και σε εδάφη με pH 5 αναπτύσσεται κανονικά. Προτιμά συνθήκες πλήρους ηλιοφάνειας.

 

4.      Πολλαπλασιασμός

Το δενδρολίβανο πολλαπλασιάζεται εγγενώς και αγενώς.

 

4. 1. Εγγενώς

Οι σπόροι ορισμένων ποικιλιών δεν έχουν καλή βλαστική ικανότητα και γι αυτό το λόγο ο τρόπος αυτός δεν είναι αξιόπιστος.

 

4.2. Αγενώς

Παραφυάδες.

Μοσχεύματα: είναι ο πλέον ενδεδειγμένος τρόπος πολλαπλασιασμού δενδρολίβανου. Τα μοσχεύματα κόβονται από τις κορυφές παλιάς φυτείας και έχουν μήκος 10-15 cm. Το φυτό μπορεί να πολλαπλασιαστεί με τη φύτευση ώριμου ξύλου κατ ευθείαν στην οριστική του θέση την άνοιξη ή το φθινόπωρο. Καλύτερη εποχή θεωρείται η άνοιξη.

 

 

 

5.      Εγκατάσταση φυτείας

Η οριστική εγκατάσταση των έρριζων μοσχευμάτων ή παραφυάδων στον αγρό μπορεί να γίνει Οκτώβριο-Νοέμβριο ή Φεβρουάριο-Μάρτιο, σε αποστάσεις 1m μεταξύ των γραμμών και 60-80cm πάνω στις γραμμές. Η φύτευση γίνεται με το χέρι ή καπνοφυτευτικές μηχανές.

 

 

 

6.      Καλλιεργητικές φροντίδες

·                   Προετοιμασία αγρού: όργωμα, φρεζάρισμα, ισοπέδωση.

·                   Λίπανση: οι χημικές λιπάνσεις στις συμβατικές καλλιέργειες πρέπει να αρχίζουν από το χειμώνα, με 10 μονάδες Αζώτου, Φωσφόρου και Καλίου, σε μια ή περισσότερες δόσεις. Η πρώτη δόση μπορεί να εφαρμοστεί τέλος Ιανουαρίου ως το τέλος Φεβρουαρίου. Στις βιολογικές καλλιέργειες απαιτείται μόνο οργανική λίπανση.

·                   Καταπολέμηση ζιζανίων: τα ζιζάνια αποτελούν πρόβλημα μόνο το πρώτο και

δεύτερο έτος. Στο διάστημα αυτής της περιόδου η καταπολέμηση γίνεται με σκαλίσματα ή ζιζανιοκτόνα ή με κάλυψη με πλαστικό. Τα φυτά καλύπτουν πολύ γρήγορα την επιφάνεια του χωραφιού και τα ζιζάνια δεν βρίσκουν χώρο να αναπτυχθούν.


·                   Πότισμα: σε περίπτωση που υπάρχει νερό, γίνονται 2-3 ποτίσματα το καλοκαίρι. Εάν το χωράφι είναι ποτιστικό, μετά από 2-3 χρόνια θα πρέπει να αφαιρεθούν ορισμένα φυτά ή ολόκληρες γραμμές, όταν τα φυτά πυκνώσουν πολύ.

 

 

 

7.      Συγκομιδή

Η συγκομιδή γίνεται στην αρχή της άνθισης. Από το Μάιο μέχρι το Σεπτέμβριο το δενδρολίβανο είναι σε διαρκή ανθοφορία και η συγκομιδή των βλαστών μπορεί να γίνει 2-3 φορές. Οι βλαστοί μετά τη συγκομιδή ξηραίνονται αμέσως σε ξηραντήρια για να διατηρήσουν το πράσινο χρώμα των φύλλων.

 

 

 

8.      Απόδοση

Η πλήρης απόδοση αρχίζει από το τρίτο έτος. Η στρεμματική απόδοση σε ξηρή δρόγη είναι 250-400Kg και σε χλωρή βιομάζα 1500-2000Kg/στρ. Η περιεκτικότητα της ξηρής δρόγης σε αιθέριο έλαιο κυμαίνεται από 1,5-3,0% v/w ανάλογα με την ποικιλία, το έδαφος, τις κλιματολογικές συνθήκες και τις καλλιεργητικές φροντίδες.

Η φυτεία δενδρολίβανου μπορεί να έχει οικονομική ζωή 15-20 χρόνια.

 

 

 

9.      Ασθένειες –εχθροί

Το φυτό είναι ανθεκτικό σε ασθένειες. Το μόνο που έχει παρατηρηθεί είναι παροδικές προσβολές από ωίδιο, χωρίς ποτέ να έχει δημιουργήσει πρόβλημα στη φυτεία.

 

 

 

10.                         Χρήσεις

Τα φύλλα του χρησιμοποιούνται στη μαγειρική ως άρτυμα καθώς και για παρασκευή αφεψήματος. Το αιθέριο έλαιο χρησιμοποιείται στη βιομηχανία τροφίμων και καλλυντικών καθώς και στην αρωματοθεραπεία. Είναι μελισσοκομικό και καλλωπιστικό φυτό.

Η  παραδοσιακή  ιατρική  το  προτείνει  για  την  αντιμετώπιση  της  διάρροιας,  της

τριχόπτωσης, ενώ ενδείκνυται μεταξύ άλλων για ατονία, πονοκέφαλο, κρυολόγημα, υπερκόπωση, εξάντληση και κατάθλιψη.


ΔΙΚΤΑΜΟΣ

Origanum dictamnus L

 

 

1.      Γενικά

Το όνομα Δίκταμος είναι παραφθορά της σύνθετης λέξης «δίκταμνος» ίκτης και θάμνος) που σημαίνει θάμνος του Δίκτη (όρος της Κρήτης, στο Λασίθι). Στην Κρήτη όπου ενδημεί, είναι γνωστό και με τα ονόματα αδίχταμο, ατίταμο, δίχταμο, δίταμο, τίταμο, που είναι παραφθορές του αρχαίου ονόματος και «έρωντας»  (γιατί χρειάζεται του έρωτα τα πάθη για να μαζευτεί), λιβανόχορτο (για το άρωμά του) μαλλιαρόχορτο, στοματόχορτο, σταματόχορτο κά.

Είναι γνωστό από την αρχαιότητα, καθώς αναφέρεται από τον Αριστοτέλη, το Θεόφραστο, τον Ιπποκράτη, και το Διοσκουρίδη. Στην αρχαιότητα ο κρητικός δίκταμος ονομαζόταν και «αρτεμίδιο», δίνοντας στο φυτό το όνομα της θεάς που πλήγωνε με δηλητηριασμένα βέλη. Ωστόσο, σχεδόν όλοι ανεξαιρέτως οι συγγραφείς της εποχής εκθειάζουν την ικανότητα του φυτού αυτού να γιατρεύει τις πληγές και να αποβάλλει τα βέλη από το σώμα των ανθρώπων και των ζώων. Ο Διοσκουρίδης χρησιμοποιεί το φυτό για να γιατρέψει τραύματα από πολεμικά όπλα και αναφέρεται συχνά σε ένα είδος κρασιού αρωματισμένου με δίκταμο. Ο Αριστοτέλης αναφέρει, ότι τα αγριοκάτσικα που ζουν στα βουνά της Κρήτης, όταν τραυματιστούν, μασούν δίκταμο. Ο Βιρίλλιος στην «Αινειάδα» γράφει, πως όταν ο Αινείας γιος της Αφροδίτης τραυματίστηκε στον Τρωικό πόλεμο, η Αφροδίτη έτρεξε στην Κρήτη για να μαζέψει δίκταμο από τον Ψηλορείτη, να του  ανακουφίσει τους φρικτούς  του πόνους και φαίνεται ότι «χάριτι θεία» ο δίκταμος έκανε το θαύμα του και ο Αινείας σώθηκε. Ακόμα η κρητική θεά των τοκετών η Ειλυθειία φορούσε στεφάνι από δίκταμο, που δείχνει τη σχέση του φυτού με τον τοκετό, όπως αναφέρεται από τον Ευριπίδη στον

«Ιππόλυτο».  Ο  Ιπποκράτης  στα  βιβλία  του  για  τη  «Μαιευτική  και  γυναικολογία»

αναφέρει, ότι κοπάνιζε δίκταμο σε ζεστό νερό, έτσι ώστε να βοηθήσει τις εγκύους να γεννήσουν. Η χάρη του δίκταμου θα φτάσει μέχρι το Βυζάντιο, το οποίο θα εισάγει από την Κρήτη μεγάλες ποσότητες του φυτού για την παρασκευή κυρίως αλοιφών, ενώ οι Ευρωπαίοι τον Μεσαίωνα αρωμάτιζαν με αιθέριο έλαιο δίκταμου ηδύποτα όπως η βενεδικτίνη και η τραπιστίνη. Ο δίκταμος ήταν ένα βασικό συστατικό για τα θεραπευτικά μίγματα, που έφτιαχναν οι θεραπευτές της αρχαιότητας οι «ριζοτόμοι». Στα     θεραπευτικά     τους     παρασκευάσματα     τον     χρησιμοποιούσαν     και     οι

«κομπογιανίτες» της βυζαντινής περιόδου, οι οποίοι θεράπευαν τις αρρώστιες με

κόμπους, δηλαδή με ρίζες και άλλα τεμαχισμένα μέρη των φυτών. Αυτοφύεται σε απόκρημνες βουνοπλαγιές γι αυτό και η συλλογή του είναι δύσκολη. Όπως μαρτυρεί ο Θεόφραστος, από την αρχαιότητα ο δίκταμος ήταν σπάνιος και υπήρχε σε λίγες περιοχές. Τη σπανιότητα την απέδιδε κυρίως στις κατσίκες, που τους αρέσει ιδιαίτερα. Έτσι από τη μία οι κατσίκες από την άλλη οι άνθρωποι, οι οποίοι το μαζεύουν για χρήση και εμπόριο εδώ και 3000 χρόνια ο δίκταμος (ως αυτοφυής) έχει


χαρακτηρισθεί από το Συμβούλιο της Ευρώπης ως φυτό «ευαίσθητο» και πρέπει να προστατευτεί.

 

 

 
Επειδή λοιπόν έχει μειωθεί σημαντικά ο πληθυσμός του, τις τελευταίες δεκαετίες καλλιεργείται στην Κρήτη στις περιοχές Έμπαρο και Επισκοπή. Καλλιεργείται επίσης και στην Ιταλία αλλά η ποιότητά του δεν είναι ικανοποιητική.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Εικόνα 5: δίκταμο (Origanum dictamnus L)

 

2.      Περιγραφή

Είναι πολυετές φυτό, που στην πλήρη του ανάπτυξη είναι συμπαγής θάμνος, ύψους μέχρι 30cm, με διάμετρο 20-30 cm (εικόνα 5). Υπάρχουν πολλές ποικιλίες με κυριότερη διαφορά το μέγεθος των φύλλων. Τα φύλλα του είναι ωοειδή, μήκους ως 1cm στο στενόφυλλο και ως 2cm στον πλατύφυλλο. Καλύπτονται σε όλες τις ποικιλίες από λευκό χνούδι. Το χνούδι στο καλλιεργούμενο δίκταμο είναι πολύ λιγότερο από αυτό του αυτοφυούς γιατί είναι ένας σχηματισμός, ο οποίος προστατεύει το φυτό από την ξηρασία, εμποδίζοντας τη διαπνοή. Τα καλλιεργούμενα φυτά έχοντας αρκετή υγρασία  στο  έδαφος  δεν  δημιουργούν  πολύ  χνούδι.  Λέγεται,  ότι  μαζί  με  τους

«ερωντάδες»,   τους   συλλέκτες   του   άγριου   δίκταμου,   οι   οποίοι   ήταν   κυρίως

σφακιανοί, που δεμένοι με τις «γούμενες» δηλαδή χοντρά σχοινιά μάζευαν το φυτό σε απρόσιτους γκρεμούς, χάθηκε και η ποιότητα του φυτού.

Η πλατύφυλλη ποικιλία σχηματίζει περισσότερες και μεγαλύτερες ταξιανθίες από τη

λεπτόφυλλη.

Στην αρχή του καλοκαιριού οι πυκνοί βλαστοί επεκτείνονται και σχηματίζουν κορυφαίες ταξιανθίες (εικόνα 6).


Εικόνα 6: δίκταμο σε ανθοφορία

 

 

Η ανθοφορία είναι συνεχής και διαρκεί όσο το φυτό βρίσκει υγρασία, μέχρι το τέλος του καλοκαιριού (εικόνα 7). Έτσι στο κάτω μέρος του φυτού μπορεί να βρίσκονται σπόροι, ενώ στο πάνω να συνεχίζεται η ανθοφορία. Αν κοπούν τα ανθοφόρα στελέχη βγάζει και άλλα.

 

 

 

Εικόνα 7: ταξιαθίες δίκταμου


3.      Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος

Έχει συγκεκριμένες απαιτήσεις όσο αφορά το κλίμα και το έδαφος που ευδοκιμεί. Συνήθως συναντάται σε άγονες και ορεινές περιοχές, σε υψόμετρα 500-700m. Βρίσκεται κυρίως στις σχισμές των βράχων της ΒΑ πλευράς του όρους Δίκτη στην Κρήτη. Από το ενδιαίτημά του συμπεραίνεται, ότι αντέχει στις χαμηλές θερμοκρασίες του χειμώνα, απαιτεί στραγγερό έδαφος με μεγάλη υδατοϊκανότητα, pH 6-6,5, μεγάλη διάρκεια ημέρας με ηλιοφάνεια και αποφεύγει τις ανεμόπληκτες περιοχές. Καταλληλότερα εδάφη θεωρούνται τα αμμοαργιλλώδη και στραγγιζόμενα.

 

 

 

4.      Πολλαπλασιασμός

Πολλαπλασιάζεται εγγενώς και αγενώς.

 

4. 1. Εγγενώς

Χρησιμοποιούνται περίπου στα 1-2g σπόρου σε 15m2 σπορείου για τη φύτευση ενός στρέμματος. Οι σπόροι είναι πολύ μικροί (10-12000 σπόροι/g).

Τα σπορεία για την απόκτηση σπορόφυτων ετοιμάζονται στο θερμοκήπιο από τις αρχές Φεβρουαρίου, ώστε τα φυτά να είναι έτοιμα για μεταφύτευση περί τα μέσα Απριλίου. Μπορεί όμως να γίνει και φθινοπωρινή φύτευση από σπορόφυτα καλοκαιρινής σποράς σε ανοικτό σπορείο.

 

4.2. Αγενώς

Μοσχεύματα: τμήματα βλαστού μήκους 6-8cm λαμβάνονται από τα φυτά τον Απρίλιο ή Μάιο. Τα μοσχεύματα τοποθετούνται σε υπόστρωμα σε βάθος ίσο προς τα δυο τρίτα του μήκους τους, και ποτίζονται με υδρονέφωση.

Παραφυάδες: τρόπος ο οποίος θεωρείται και ο πιο κατάλληλος στην περίπτωση του

δίκταμου.

 

 

 

5.      Εγκατάσταση φυτείας

Η φύτευση γίνεται σε γραμμές οι οποίες απέχουν μεταξύ τους 50cm, ενώ τα φυτά επάνω στην ίδια γραμμή απέχουν 25cm.

Αμέσως μετά τη φύτευση απαιτείται άρδευση, η οποία θα πρέπει να επαναλαμβάνεται κάθε μέρα για τις πρώτες 10-15 ημέρες ανάλογα με το μικροκλίμα της περιοχής. Όταν γίνει σκάλισμα επί της γραμμής, δυο βδομάδες μετά τη φύτευση, η ανάπτυξη των φυτών είναι ταχύτερη.

 

 

 

6.      Καλλιεργητικές φροντίδες

·                   Προετοιμασία αγρού: όργωμα, φρεζάρισμα, ισοπέδωση

·                   Αγρανάπαυση: θεωρείται απαραίτητη διετής αγρανάπαυση.

·                   Καταπολέμηση ζιζανίων: γίνεται με σκάλισμα

·                   Πότισμα: προσεκτικό πότισμα όπου υπάρχει νερό.


7.      Συγκομιδή

Γίνεται στο στάδιο της άνθισης (ξεχωριστά οι ανθοφόροι βλαστοί από τα υπόλοιπα μέρη του φυτού). Τον πρώτο χρόνο η απόδοση είναι μικρή ιδίως όταν πρόκειται για ανοιξιάτικη φύτευση. Το δεύτερο χρόνο η απόδοση σχεδόν διπλασιάζεται και τον τρίτο υπάρχει σχετική αύξηση της χορτομάζας. Από το δεύτερο χρόνο και μετά μπορούν να γίνουν 2-4 συγκομιδές.

Η ξήρανση γίνεται υπό σκιά.

 

 

 

8.      Αποδόσεις

Η στρεμματική απόδοση κυμαίνεται από 300-400Kg/συγκομιδή, ανάλογα με την ποικιλία. Η συγκομιδή δεν πρέπει να γίνεται τις μεσημβρινές ώρες και όταν ο καιρός είναι υγρός. Το ξηρό χόρτο είναι περίπου το ¼ της χλωρής βιομάζας. Η περιεκτικότητα των ξηρών φύλλων σε αιθέριο έλαιο κυμαίνεται από 1,5-2,5% v/w.

 

 

 

9.      Ασθένειες –εχθροί

Αναφέρονται προβλήματα από μύκητες στα μικρά σπορόφυτα και μοσχεύματα. Η αντιμετώπιση γίνεται με προϊόντα χαλκού. Οι πλατύφυλλες ποικιλίες είναι πιο ευαίσθητες. Προβλήματα από έντομα δεν υπάρχουν συνήθως.

 

 

 

10.                         Χρήσεις

Χρησιμοποιείται και η δρόγη και το αιθέριο έλαιο.

Το δίκταμο είναι γνωστό για τις αναζωογονητικές του ιδιότητες. Χρησιμοποιείται ως τονωτικό αφέψημα για να καταπραΰνει τους πονοκεφάλους, τις νευραλγίες, τις στομαχικές διαταραχές, τις παθήσεις του συκωτιού, ως εμμηναγωγό, καταπολεμά την ατονία, τα κρυολογήματα και το βήχα, είναι αφροδισιακό και λειτουργεί ως σπασμολυτικό, στυπτικό, επουλωτικό, αιμοστατικό, αντισηπτικό, τονωτικό. Συμβάλει στην πρόληψη και στην αντιμετώπιση των  κυκλοφορικών και καρδιολογικών προβλημάτων, ενώ έχει αντιοξειδωτική και αντιμικροβιακή δράση. Εκτός από κυτταροτοξική, το αιθέριο έλαιο του Origanum dictamnus εμφανίζει και εντομοκτόνο δράση.

Χρησιμοποιείται στην παρασκευή Βερμούτ.


ΔΥΟΣΜΟΣ

Mentha viridis L., συν. Mentha spicata

 

 

1.      Γενικά

Η ονομασία δυόσμος προέρχεται από την παραφθορά της λέξης «ηδύοσμος» που σημαίνει ευχάριστη γεύση. Λέγεται και «βάρσαμος» ή «αβάσαρμος». Στην αρχαιότητα το χρησιμοποιούσαν κατά της χολέρας. Ο Διοσκουρίδης τον έβαζε σαν κατάπλασμα για τους πονοκεφάλους. Οι αρχαίοι Έλληνες αρωμάτιζαν με δυόσμο το λουτρό τους και έτριβαν με αυτόν το τραπέζι πριν καθίσουν να φάνε. Tον 6ο αι. πρωτοεμφανίζονται ειδικές κρέμες καθαρισμού δοντιών με πρώτη ύλη το δυόσμο. Oι Aιγύπτιοι και οι Kινέζοι απέδιδαν σε αυτόν πολλές θεραπευτικές ιδιότητες και συνήθιζαν να αρωματίζουν με αυτό το νερό στο οποίο έκαναν μπάνιο. Oι Άγγλοι έφτιαχναν περίφημες σάλτσες. Tο τσάι από δυόσμο ήταν και παρέμεινε διάσημο σε όλη την Aνατολή. Στην Kρήτη τον λένε μπάλσαμο και τον χρησιμοποιούν σε πολλά γλυκά με βάση το ανθότυρο.

Κατάγεται από τις χώρες της Μεσογείου. Στην Ελλάδα συναντάται ως αυτοφυές στη Βέροια, Καστοριά, Κοζάνη, Βόλο, Τρίκαλα, Τρίπολη, Λακωνία, Πύργο, Ηράκλειο, Λασίθι.

 

Eικόνα 8: δυόσμος σε ανθοφορία

 

2.      Περιγραφή

Είναι πολυετής θάμνος, ύψους μέχρι 70cm και μοιάζει πολύ με την Μέντα, ιδίως στο σχήμα και τον τρόπο έκπτυξης των φύλλων, όπως επίσης και στις ταξιανθίες (εικόνες


8, 9, 10). Ο δυόσμος ξεχωρίζει από τη μέντα από το πράσινο χρώμα του βλαστού, το οποίο στη Μέντα είναι σκούρο ιώδες.

 

Eικόνα 9: δυόσμος σε ανθοφορία

 

3.      Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος

Ευδοκιμεί σε ποικιλία κλιμάτων και εδαφών. Άριστη θερμοκρασία ανάπτυξης είναι οι 170C και όταν αρδεύεται τακτικά, αντέχει και σε υψηλές θερμοκρασίες καλοκαιριού. Για καλή απόδοση προτιμά εδάφη βαθιά, πλούσια σε οργανική ουσία με τιμή pH από 6- 7,5 (άριστη 6,5).

 

 

 

4.      Πολλαπλασιασμός

Ο Δυόσμος πολλαπλασιάζεται εγγενώς και αγενώς.

 

4.1. Εγγενώς

Ο σπόρος είναι πολύ μικρός και απαιτούνται 5g σπόρου για 5-6m2 σπορείου για τη φύτευση ενός στρέμματος αγρού. Σε περίπτωση που η φύτευση γίνεται σε γλαστράκια αρκούν 2g σπόρου.

 

4.2. Αγενώς

Ριζώματα: προέρχονται από υγιή φυτά παλαιοτέρων φυτειών. Από 1 στρ. φυτείας λαμβάνονται 100 Kg ριζώματα για τη φύτευση 7-8 στρ. αγρού. Φυτεύονται σε βάθος 6-7cm, οριζόντια σε αβαθή αυλάκια, ολόκληρα ή κομμένα σε κομμάτια των 10-15cm


και σε απόσταση 10cm το ένα από το άλλο. Με αυτό τον τρόπο τα φυτά απέχουν από 20-30cm πάνω στη γραμμή και οι γραμμές απέχουν 60-80cm.

Χλωρά μοσχεύματα: μπορεί να γίνει και κατ΄ευθείαν στον αγρό την άνοιξη.

 

Eικόνα 10: δυόσμος (Mentha spicata)

 

5.      Εγκατάσταση φυτείας

Η μεταφύτευση των σπορόφυτων γίνεται την άνοιξη. Η πυκνότητα φύτευσης των σποροφύτων είναι 5000-8000 φυτά/στρέμμα. Η πυκνότητα μπορεί να είναι και μεγαλύτερη ανάλογα με την ποικιλία, το έδαφος και κυρίως την άρδευση.

Τα σπορόφυτα φυτεύονται σε γραμμές που απέχουν 50-70cm και πάνω στη γραμμή

τα φυτά απέχουν 20-30cm.

 

 

 

6.      Καλλιεργητικές φροντίδες

·                   Προετοιμασία αγρού: όργωμα, φρεζάρισμα, ισοπέδωση.

·                   Λίπανση: απαιτεί μια ισορροπημένη λίπανση 1: 0,4: 1,6 αλλά και ιχνοστοιχεία, ιδίως Μαγγάνιο. Το κάλιο δίνει αντοχή σε μυκητολογικές ασθένειες. Στις βιολογικές καλλιέργειες ρίχνουμε κοπριά.

·                   Καταπολέμηση ζιζανίων: ο δυόσμος για να καλλιεργηθεί σε ένα χωράφι θα

πρέπει να έχουν καταπολεμηθεί η αγριάδα, η περικοκλάδα και η κύπερη.

·                   Πότισμα: είναι φυτό απαιτητικό σε νερό. Πρέπει να γίνονται 1-2 αρδεύσεις τη βδομάδα.


Ο Δυόσμος αν και είναι πολυετές φυτό, όταν παραμείνει περισσότερο από  δυο χρόνια στο ίδιο χωράφι, πυκνώνει πολύ και πέφτουν τα φύλλα του. Γι αυτό θεωρείται σκόπιμο να μεταφυτεύεται σε άλλο χωράφι κάθε ένα ή το πολύ δυο χρόνια.

 

 

 

7.      Συγκομιδή

Ο χρόνος συγκομιδής είναι διαφορετικός ανάλογα με τη χρήση του προϊόντος. Αν το φυτό πρόκειται να χρησιμοποιηθεί νωπό ή για ξηρή δρόγη συγκομίζεται πριν την άνθιση. Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να γίνουν μέχρι και τρεις συγκομιδές. Η συγκομιδή για παραγωγή αιθερίου ελαίου γίνεται στο μέσον της άνθισης ερίπου στα μέσα Ιουλίου). Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να ακολουθήσει και δεύτερη συγκομιδή το Σεπτέμβριο για ξηρή δρόγη.

 

 

 

8.      Απόδοση

Όταν η συγκομιδή γίνει στο μέσον της άνθισης, η χλωρή βιομάζα που παραλαμβάνεται φτάνει κατά μέσο όρο τα 1000 Kg/στρ. Η δεύτερη και τρίτη συγκομιδή αποδίδουν λιγότερο.

Η περιεκτικότητα σε αιθέριο έλαιο κυμαίνεται από 0,1-1,8% v/w.

Ο δυόσμος μπορεί να καλλιεργηθεί και σε θερμοκήπιο.

 

 

 

9.      Ασθένειες –εχθροί

Για την αποφυγή ασθενειών θεωρείται σκόπιμο να μην καλλιεργείται δυόσμος στο ίδιο χωράφι πάνω από 6 χρονιές. Διάφορα έντομα τον προσβάλλουν, χωρίς όμως να προκαλούν μεγάλες ζημιές.

Προσβάλλεται εύκολα από σκωριάσεις. Η κατάσταση αντιμετωπίζεται με το ξερίζωμα και καταστροφή του προσβεβλημένου φυτού.

 

 

 

10.                         Χρήσεις

Τα φύλλα του, νωπά ή αποξηραμένα, χρησιμοποιούνται ευρέως στην ελληνική κουζίνα, ενώ το αιθέριο έλαιο χρησιμοποιείται στις βιομηχανίες τροφίμων, στη ζαχαροπλαστική, αρωματοποιία και αρωματοθεραπεία όπως επίσης στη φαρμακοβιομηχανία ως βελτιωτικό γεύσης και οσμής, σε διάφορα φαρμακευτικά σκευάσματα αστίλιες για το βήχα, σιρόπι για γαργάρες κλπ.) .

Σύμφωνα     με     την     παραδοσιακή     ιατρική     θεωρείται,     ότι     έχει     ιδιότητες

αντισπασμωδικές, καρδιοτονωτικές, χωνευτικές, αντισηπτικές, αντιφλεγμονώδεις και καταπραϋντικές.


ΘΡΟΥΜΠΙ

Satureja thymbra L.   Thymbra spicata L.

 

 

1.      Γενικά

Με το όνομα «Θρούμπι» αναφέρονται πολλά φυτά του γένους Satureja της οικογενείας Lamiaceae. Οι αρχαίοι το είχαν αφιερώσει στον θεό Διόνυσο, ενώ στη Μ. Ασία όπου αφθονούσε, εκτός από το ναό που αφιερώθηκε στο Θύμβριο Απόλλωνα σε κάποιες πόλεις και ποτάμια δόθηκε το όνομα «Θύμβρια». Το εκτιμούσαν ιδιαίτερα για τις φαρμακευτικές και αρωματικές του ιδιότητες και το χρησιμοποιούσαν μαζί με θυμάρι για να αρωματίζουν τα φαγητά και ιδιαίτερα το κυνήγι. Οι Ρωμαίοι το θεωρούσαν αφροδισιακό και το χρησιμοποιούσαν πολύ στη μαγειρική τους.

Τον Μεσαίωνα πίστευαν, πώς το φυτό ήταν πανάκεια για όλες τις ασθένειες. Το θεωρούσαν αφροδισιακό βότανο και για τον λόγο αυτό απαγορεύτηκε στους καλόγερους η φύτευση στον κήπο τους. Οι ορθόδοξοι καλόγεροι όμως, όπως και οι χωρικοί μας αρωμάτιζαν τις σταφίδες με θρούμπι.

Συναντάται κυρίως στην Ανατολική Μεσόγειο. Στη χώρα μας συναντάται στα νησιά

και τα παράλια της Κεντρικής και Νότιας Ελλάδας, σε υψόμετρο 0-600m. Στην Κρήτη το συναντούμε και με τις κοινές ονομασίες θρύμπα, αθρύμπα ή ήμερη θρύμπα. Οι κρητικοί αγρότες το έβαζαν στα ρακοκάζανα, για να παίρνει ωραίο άρωμα η ρακί. Με θρούμπι έπλεναν και τα βαρέλια, πριν βάλουν μέσα τον μούστο, για να εξουδετερώσουν τους μύκητες. Έπιναν το αφέψημα του φυτού για εμέτους, ζάλες, εντερικά παράσιτα και στομαχόπονους. Επίσης καταπολεμούσαν τις φθειριάσεις των ζώων τους με αφέψημα από θρούμπι και σκέπαζαν με τα φύλλα του το τυρί που έβαζαν στην άλμη για να πάρει το άρωμά του.

Σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Αγροτικής Aνάπτυξης αυτοφυές θρούμπι συναντάται στη Λακωνία, Ζάκυνθο, Ηράκλειο και Μέθανα. Τα τελευταία χρόνια παρουσιάζει ενδιαφέρον η καλλιέργειά του και προτείνεται για συστηματική καλλιέργεια.

 

 

 

2.      Περιγραφή

Τα είδη που συναντώνται πιο συχνά στην Ελλάδα είναι:

Satureja thymbra L (εικόνα 11). Το είδος αυτό είναι η θύμβρα ή θύμβρον του Θεόφραστου. Ο Διοσκουρίδης το αναφέρει ως φυτό με το οποίο αρωμάτιζαν οι αρχαίοι Έλληνες το θρυμβίτη οίνο.

Είναι μικρός θάμνος ύψους 20-50cm, με φύλλα στενά, μήκους 2cm περίπου, τέσσερα ανά γόνατο με πολύ κοντά μεσογονάτια διαστήματα και άνθη ροζ σε σπονδύλους. Αυτοφύεται σε όλη την Ελλάδα σε ξερούς πετρώδεις τόπους. Ανθίζει από μέσα Απριλίου μέχρι αρχές Μαΐου.


Thymbra spicata L. Και αυτό το φυτό είναι γνωστό στη χώρα μας με το όνομα θρούμπι, αν και ανήκει σε άλλο γένος από το προηγούμενο. Είναι πολυετής θάμνος με όρθιους βλαστούς και πολλές διακλαδώσεις. Τα φύλλα του είναι γραμμικά μήκους 1-1,2cm, τέσσερα ανά γόνατο με πολύ κοντά μεσογονάτια διαστήματα, που σχηματίζουν τέσσερις γραμμικές σειρές σαν χτένες πάνω στους βλαστούς. Τα άνθη του είναι ροζ. Ανθίζει από μέσα Απριλίου μέχρι αρχές Μαΐου.

 

 

 

 

Eικόνα 11: Θρούμπι (Satureja thymbra L)

 

3.      Απαιτήσεις σε κλίμα και έδαφος

Το θρούμπι αναπτύσσεται σε διάφορα υψόμετρα και ποικιλία εδαφών.

 

 

 

4.      Πολλαπλασιασμός

Πολλαπλασιάζονται εγγενώς και αγενώς.

 

4. 1. Εγγενώς

Χρησιμοποιούνται περίπου στα 1-2g σπόρου σε 1m2  σπορείου. Για κάθε στρέμμα απαιτούνται 5-6 m2 σπορείου.

Τα σπορεία για την απόκτηση γυμνόρριζων σπορόφυτων ετοιμάζονται το πρώτο δεκαπενθήμερο  του  Αυγούστου  για  φθινοπωρινή  εγκατάσταση  και  στις  αρχές


Μαρτίου (ύπαιθρο) ή νωρίτερα ερμοκήπιο) για ανοιξιάτικη εγκατάσταση. Όταν τα φυτάρια αποκτήσουν ύψος 12-15cm είναι έτοιμα για μεταφύτευση.

 

4.2. Αγενώς

Με μοσχεύματα και παραφυάδες

 

 

 

5.      Εγκατάσταση φυτείας

Η φύτευση γίνεται σε γραμμές, οι οποίες απέχουν μεταξύ τους 60-70cm, ενώ τα φυτά επάνω στην ίδια γραμμή απέχουν 25-30cm. Αμέσως μετά τη φύτευση απαιτείται άρδευση, η οποία θα πρέπει να επαναλαμβάνεται κάθε μέρα για τις πρώτες 10 ημέρες. Τα φυτάρια αρχίζουν να αναπτύσσονται σε 20 ημέρες. Όταν γίνει σκάλισμα επί της γραμμής δυο βδομάδες μετά τη φύτευση, η ανάπτυξη των φυτών είναι ταχύτερη.

 

 

 

6.      Καλλιεργητικές φροντίδες

·                   Προετοιμασία αγρού: όργωμα, φρεζάρισμα, ισοπέδωση

·                   Λίπανση: οι ανάγκες σε θρεπτικά στοιχεία μπορούν να καλυφθούν με μικρές ποσότητες οργανικών λιπασμάτων.

·                   Καταπολέμηση ζιζανίων: γίνεται με σκάλισμα ή με πλαστική εδαφοκάλυψη.

·                   Πότισμα: σε ξηρικές συνθήκες δίνει μικρή